Lid worden

Hoe groot is de kans dat medicijnen onbedoelde ongemakken met zich meebrengen ? Een kritische blik leert dat het het verhaal is van de buil en de bluts.



Dat ontbrak er nog aan. Je was al ziek, zelfs in die mate dat je ervoor naar de dokter bent gegaan. Die heeft met een geruststellende knik medicatie voorgeschreven. Je hebt die bij de apotheker gehaald, in de hoop de kwaal zo snel mogelijk te zien verdwijnen. Maar dat bleek niet meteen het geval te zijn, en wat erger is: je kreeg er ook knagende hoofdpijn, een aanhoudend misselijk gevoel en onuitstaanbaar jeukende rode vlekken bovenop.

Neveneffecten: we worden er kwaad van, op de arts en op de farmaceutische industrie. Sommige patiënten laten zich daarom verleiden tot alternatieve behandelingen, waarvan weliswaar nooit is aangetoond dat ze werken, maar die tenminste niet nog zieker maken. Begrijpelijk, maar niet zo verstandig, zo betogen de artsen van het onafhankelijke Duitse Institut fur Qualität und Wirtschaftlichkeit in Gesundheitswesen in een recent artikel op hun website.

Een medicijn dat werkt, brengt namelijk ingrijpende veranderingen teweeg in het zieke lichaam, en er is geen enkele goede reden om aan te nemen dat we ons tijdens die renovatiewerken prettig zouden moeten voelen. Meer nog: een medicijn dat nooit een bijwerking veroorzaakt, heeft hoogstwaarschijnlijk ook nauwelijks een gunstig effect, zo zeggen de artsen.
 

Heb je iets aan de bijsluiter?
 

Bijwerkingen zijn dus onvermijdelijk, maar het loont de moeite om ze met de arts te bespreken alvorens een behandeling aan te vatten. Zo krijgt je een idee waaraan je je kan verwachten en van wat echt abnormaal en dus onrustwekkend is. Welke bijwerkingen zijn mogelijk, wanneer doen ze zich gewoonlijk voor, hoe lang kunnen ze aanslepen? En kunnen ze eventueel ernstiger zijn omdat je nog andere gezondheidsproblemen hebt of medicijnen neemt? Gewapend met die kennis kan je samen afwegen of het sop de kool wel waard is. Afhankelijk van de ernst van de aandoening zal je vermoedelijk meer of minder bereid zijn om er de neveneffecten bij te nemen.

Hoewel medicijnen uitgebreid getest worden op hun werkzaamheid, zijn klinische studies niet altijd uitgebreid of langlopend genoeg om in te schatten welke kans je bij het innemen loopt op bepaalde bijwerkingen. Vandaar dat bijsluiters soms lezen als een opsomming van alle kwaaltjes die de proefpersonen meldden. Niettemin maken de meeste wel een inschatting van de risico's, die je kan lezen als volgt: zeldzame bijwerkingen komen gewoonlijk voor bij 1 op de 1.000 á 10.000 gebruikers, zeer zeldzame nog minder vaak. Patiënten met een zwakke gezondheid, kinderen, zwangere vrouwen en bejaarden worden gewoonlijk echter uitgesloten van dergelijke tests. Daarover bestaan er vaak dus nauwelijks gegevens. Extra voorzichtigheid is dan ook geboden.

 

Veiligheid is eindig
 

De kans op ernstige problemen met veelgebruikte medicijnen is klein, maar ze zijn nooit helemaal uit te sluiten. Over een periode van 25 jaar krijgt gemiddeld 1 op de 5 medicijnen er enkele zwaarwichtige waarschuwingen bij op de bijsluiter. Bovendien werd tussen 1975 en 1999 ruim 3 % van de medicijnen om veiligheidsredenen van de markt gehaald. Vandaag zijn er dat elk jaar 1 of 2. Op het eerste gezicht is dat schokkend: we zouden maar wat graag willen dat de medicijnen die we innemen gegarandeerd volledig veilig zijn. Dat is echter niet haalbaar, leggen de artsen uit. Helemaal zeker ben je nooit. En het duurt nu al erg lang voor een medicijn de markt haalt; 1 op de 4 kandidaat-medicijnen wordt overigens uit veiligheidsoverwegingen geweigerd of opgegeven. Maar we kunnen ook niet blijven testen: zeker voor patiënten die met ernstige aandoeningen kampen kan het frustrerend zijn om te weten dat er een medicijn bestaat dat erg goede resultaten kan voorleggen, maar nog niet beschikbaar is. Er komt altijd een moment waarop de balans gunstig doorslaat, en er dus veel meer zieken geholpen kunnen worden dan dat er waarschijnlijk ernstige problemen kunnen ondervinden. En dan wordt het de moeite waard om een medicijn met de nodige voorzichtigheid beginnen voor te schrijven. Dat geldt vooral voor geneesmiddelen waarvoor nog geen alternatief bestaat. Voor nieuwe varianten van een medicijn dat al bestaat mag men best wat strenger zijn.
 

Aanmodderen af te raden
 

Moraal van het verhaal? Allereerst: als je geen medicijnen nodig hebt, blijf er dan ook af, want ze zijn nooit geheel zonder risico. Maar drukt je arts je op het hart dat je er niet vanzelf bovenop komt, dan is het belangrijk om de risico's in perspectief te zien: het is niet omdat ernstige bijwerkingen nooit helemaal kunnen worden uitgesloten, dat het gezonder is om je zieke lichaam te laten aanmodderen. De aandoening waarmee je kampt zal in veel gevallen namelijk zeker schade aanrichten als je niks onderneemt, of als je je vastklampt aan een zogenaamd alternatieve remedie die weliswaar geen schade aanricht, maar je ook niet beter maakt.

Verder is het aan te raden je precies aan het voorschrift te houden. Meer pillen nemen dan de bedoeling is, verhoogt gewoonlijk de kans op bijwerkingen en niet de efficiëntie van de behandeling. En wie op eigen initiatief vroeger stopt met een behandeling omwille van de bijwerkingen, ondervindt gewoonlijk wel de nadelen van het medicijn in kwestie, maar plukt er niet de vruchten van. Dat wil echter niet zegen dat je koppig moet blijven slikken als je je echt beroerd voelt. Opnieuw contact nemen met je arts bij ernstige bijwerkingen is altijd aangewezen.

Tot slot is het belangrijk dat je je realiseert dat ook voedingssupplementen zoals vitamines, die gewoonlijk niet onder de regelgeving voor medicijnen vallen en dus niet als dusdanig getest worden, bijwerkingen kunnen hebben, zeker als je er te veel van slikt.

Over het algemeen heb je aan gezonde voeding voldoende om in topvorm te blijven. Wil je er toch nog een schepje bovenop doen, overleg dan eerst met je arts.
 

Leve de neveneffecten !


Over het algemeen zijn bijwerkingen vooral vervelend, maar zo nu en dan leiden ze ook tot nieuwe toepassingen. Het bekendste voorbeeld is sildenafil, beter bekend onder de merknaam viagra, een medicijn dat aanvankelijk werd voorgeschreven als bloeddrukverlagend middel en voor de behandeling van angina pectoris, een drukkende borstpijn die ontstaat als de hartspier niet voldoende bloed krijgt. Mannelijke patiënten vertelden aan hun arts dat het medicijn hen steevast met een stevige erectie opzadelde, en daar zag de producent wel brood in.

Ook opmerkelijk is het parcours van thalidomide (softenon), dat oorspronkelijk werd voorgeschreven tegen ochtendmisselijkheid tijdens de zwangerschap, maar halsoverkop van de markt werd gehaald toen bleek dat het bij ongeboren kinderen ernstige afwijkingen veroorzaakte. Later ontdekte men per toeval dat de stof een genezend effect heeft bij lepra patiënten (melaatsen), en inmiddels wordt ze ook gebruikt bij de behandeling van bepaalde kankers.
 

TIM VERNIMMEN - Science. 2009; 324:1394-1395.

Tijdschrift VLFP mei 2013